Ein naturleg naturfare
I Noreg lever vi i tett samspel med krinsløpet til vatnet. Elvar og bekkar renn som blodårar gjennom landskapet, og nedbøren formar naturen vår og kvardagen vår. Men når klimaet endrar seg og intensiteten i vêret aukar, viser vatnet også ei destruktiv side.
Flaum er ikkje berre eit naturleg fenomen, men ein naturfare som stadig utfordrar både infrastruktur, busetjing og samfunnsberedskap. For å forstå flaum som prosess og risiko, må vi kombinere kunnskap frå meteorologi, hydrologi og geografi, og dessutan forstå korleis menneskeleg aktivitet og klimaendringar forstyrrar ein allereie kompleks balanse.
Når elva går utover sine breidder
Flaum oppstår når tilførselen av vatn til eit vassdrag overstig kapasiteten elveleiet og det omkringliggjande terrenget har til å transportere vatnet vidare. Dette skjer typisk ved kraftig nedbør, snøsmelting eller ein kombinasjon av begge.
Risikoen for flaum aukar mykje dersom nedbøren kjem på allereie metta mark, der infiltrasjonskapasiteten er låg. Infiltrasjon viser til jordas evne til å ta opp og lagre vatn, og denne evna varierer med jordtype, vegetasjonsdekke og temperatur. Når jorda er frosen, vassmetta av tidlegare nedbør, eller når landskapet er sterkt urbanisert og dekt av tette flater som asfalt og betong, blir infiltrasjonen redusert kraftig. Vatnet renn då raskt som overflateavrenning til næraste bekk eller elv, noko som gir brå og høg vassføring og auka flaumfare.
Hydrologar bruker omgrepet avrenning om prosessen der nedbør og smeltevatn blir transportert frå nedbørfeltet og endar opp som vassføring i elvar og bekkar. I fjellområde med snødekte vinterlandskap fører aukande temperaturar om våren til snøsmelteflaum.
Slike flaumar oppstår ofte i overgangsperiodar der milde lågtrykkssystem frå sørvest bringar både varm luft og nedbør inn over høgareliggjande område. Når regn fell på snødekt mark, blir smeltinga forsterka, og store vassmengder kan tilførast vassdraga over kort tid. I låglandet er det derimot regnflaumar som dominerer, særleg når intense nedbørsepisodar treffer jord som allereie er våt, og avrenninga derfor blir rask og effektiv.
Eit anna og aukande fenomen i Noreg er overvassflaum, spesielt i byar og tettstader. Denne typen flaum kjem ikkje av at elvar fløymer over, men at store mengder regnvatn samlar seg på overflata fordi avløpssystemet ikkje har kapasitet til å leie det bort raskt nok. Asfalterte flater, tette tak og dårleg drenering hindrar vatnet i å bli infiltrert i bakken, og resultatet blir vassamlingar i gater, undergangar, kjellarar og andre lågtliggjande område. Overvassflaum er eit tydeleg uttrykk for den aukande sårbarheita i samfunnet, eit omgrep som beskriv kor utsett samfunnet er for naturfarar når infrastruktur, busetjing og arealplanlegging ikkje er tilpassa dei dynamiske prosessane til naturen.
1 / 3
Flyfoto av boligområde rammet av flom, der elva har gått over breddene og oversvømmer hus og veier.
Ønsker du å lese hele artikkelen?
Ved å logge inn får du full tilgang til artikkelen, samt Lærerrommet med engasjerende læringsstier og oppgaver du kan bruke i undervisningen.
Logg inn med Feide
Ønsker du å prøve ut fullversjonen av Skolerom?
Kontakt oss her!
